Çocukların büyüme yolculuğunda en doğal ve en çok kafa karışıklığı yaratan duygulardan biri öfkedir. Korku, kaygı, mutluluk ya da heyecan gibi öfke de temel duygularımızdan biridir; yani doğuştan gelir ve işlevseldir. Öfkenin “iyisi” ya da “kötüsü” yoktur; önemli olan bu duygunun bize ne anlatmaya çalıştığı ve nasıl ifade edildiğidir.
Bu bültenimizde, günlük öfke duygusu ile çok daha karmaşık olan öfke krizlerinin farkını, arkasındaki nedenleri ve evde uygulayabileceğimiz adımları ele alacağız.
Öfke mi, Öfke Krizi mi?
Öncelikle şu ayrımı net yapmamız gerekir: Burada konuştuğumuz öneriler ve baş etme yolları çoğunlukla çocuğun günlük öfke duygusuna yöneliktir. Ancak öfke krizi bundan çok daha farklıdır; kriz anlarında kontrolün tamamen yitirilmesi, “gözün dönmesi”, o anın hatırlanamaması ve uzun süre sakinleşememe gibi daha karmaşık durumlar söz konusudur. Eğer çocuğunuzda bu tarz derin krizler yaşanıyorsa, mutlaka okuldan ve ilgili uzmanlardan destek almalısınız.
Günlük öfke süreçlerini yönetirken ise şu 3 temel adımı izleyebiliriz:
1. Adım: Öfkenin Kaynağını Bulmak (Biyolojik mi, Psikolojik mi?)
Öfke yönetimine başlarken ilk işimiz öfkenin kaynağını bulmaktır. Öfke iki temel kaynaktan beslenebilir:
| KÖKEN 1
Biyolojik Öfke Biyolojik Öfke: Eğer sorun biyolojik kaynaklıysa (örneğin DEHB gibi durumlarda beynin dürtü merkezinin yeterince iyi çalışmamasından kaynaklanıyorsa), bu durumun tedavisi çoğunlukla medikal destek gerektirir. |
KÖKEN 2 Psikolojik Öfke Psikolojik Öfke: Psikolojik kökenli öfkelerde ise durumun arkasındaki temel etkeni saptamak gerekir. Psikolojik etkenler 4 ana başlık altında incelenir: |
1-Karşılanmamış İhtiyaçlar: Çocuğun sevgi, ilgi, takdir ve sınır gibi temel ihtiyaçlarının karşılanmaması öfkeyi tetikler. (Örneğin; eve yeni bir kardeş geldiyse ve çocuk yeterince ilgi göremiyorsa, bu onun ilgi ihtiyacının karşılanmadığını gösterir; bu durumda ilgiyi artırmak gerekir.)
2-Aşırı Müdahale: Ebeveynlerin aşırı mükemmeliyetçi ve müdahaleci tutumları (“Düzgün otur, iyi davran, düşeceksin”) çocuk üzerinde baskı yaratarak öfkeye yol açar.
3-Değersizlik: Çocuğun kendini değersiz hissetmesine yol açan şiddet, aşırı eleştiri, örselenme ve dövme gibi olumsuz yaşantılar.
4-Travma: Kayıp, yas veya benzeri travmatik yaşantılar.
Öfke Taşmasın Diye Regülasyonu Öğretmek
2. Adım: Öfke Taşmasın Diye Regülasyonu Öğretmek
Öfkenin kontrolden çıkıp taşmasını önlemek için çocuğa regülasyonu (sakinleşme stratejilerini) öğretmemiz gerekir. Çocuğun sinir sistemini yatıştıran bazı pratik regülasyon yolları şunlardır:
- Su, Toprak ve Doğa Teması: Su en güçlü regülasyon aracıdır; uzun duşlar, banyodan sonra suyla oynamak veya toprakla temas etmek iyi gelir.
- Doku ve Ten Teması: Sarılma, öpme, sırta el teması veya krem/bebe yağı ile yapılan masajlar gerginliği atar.
- Yumuşak Materyaller ve Stres Çarkları: Slime, oyun hamuru, sıkılabilir toplar, pop-it’ler veya elde tutulan hareketli oyuncaklar stresi dağıtır.
- Fiziksel Hareket: Enerjiyi dışa vurmak için koşmak, zıplamak, spor yapmak, bisiklet veya scooter kullanmak etkilidir.
- Diğer: Nadiren de olsa çocuklar uyumak ya da yalnız kalmak isteyebilir. Yine duygu kitapları ya da sevdiği kitaplar varsa okunabilir.
3. Adım: Sağlıklı ve Sağlıksız İfade Yolları
Çocuğa öfkenin iki şekilde de dışarı çıkabileceğini öğretmeliyiz: sağlıklı veya sağlıksız şekilde çıkabilir. Amacımız öfkeyi sağlıklı şekilde çıkartmasını sağlamaktır.
|
SINIR KOYULACAKLAR Sağlıksız İfade Yolları Nelerdir? (Sınır Koyulması Gerekenler): • Küfür ve hakaret etmek • Kendine zarar vermesi (kafasını bir yerlere vurma vb.) • Başkasına zarar vermesi (ısırma, vurma) • Eşyalara zarar vermesi (kırma, fırlatma) |
DESTEKLENECEKLER Sağlıklı İfade Yolları Nelerdir? (Desteklenmesi Gerekenler): • Bağırmak (Unutmayın; ses yükseltmek veya bağırmak -kendine ya da başkasına zarar vermediği, hakaret etmediği sürece- tek başına sağlıksız bir çıkış değildir; çocuk kapıyı vurup odasına giderek sesini yükseltebilir). • Ortamı terk etmek • Üst merciye (öğretmene, okula, yöneticiye) başvurmak • Başkasından yardım istemek • Mesafe koymak • Banyo yapmak, duş almak • El-yüz yıkamak |
Doğru Sınır Koyma Yaklaşımı
“Duyguya hak ver, davranışa yön ver”.
Çocuğa yaklaşırken “Öfkelenmen çok normal, öfkende haklısın; ancak arkadaşına vuramazsın” diyerek duygusunu kabul etmeli ama davranışının yanlış olduğunu vurgulamalıyız. Birlikte yeni sağlıklı ifade yolu düşünüp bulabiliriz. Sağlıksız ifade yolları kullanmaya devam ederse kapsama ya da mahrumiyet yollarıyla sınır koymalıyız.
Özel Has Bahçe Anaokulu
Klinik Psikolog Elif Seza ATICI